Aukeratutako atala ◊ Aitz-atx ◊

• Astelehena, Abuztua 01st, 2011

Azalpena: aitzur, aizkora, aizto, aiztur, azpil, azkon, aitzur, eta, garrantzitsuena, ehunka toponimo, hala nola Aizkorri, Atxarte, Udalaitz… Zenbat mendi izen, zenbat toponimo ditugu aitz edo atx erroekin eginak? 200etik gora? Izen guzti horiek ere erromatarrek jarritakoak, edo latina hona heldu eta gero jarritakoak al dira? Ordura arte ez ginen gai gure mendiei izenak jartzeko? Ala atx edo aitz duten mendien izen guztiak aldatu egin zuten izenez erromatar garaian?

Hau da, paleolito eta brontze garaiko lan tresna nagusien izenetan, zein erromatarrek ia zapaldu ez zituzten eremuetan (Bizkaia eta Gipuzkoako barruko eremu asko), pilo bat aitz (ekialdean) zein atx (mendebaldean) erroekin egindako izendapenak ditugula.

Eta aizkora, aiztoa, aitzurra… paleolitotik datozela dioen teoria hori bertan behera botatzeko, hauxe besterik ez digu esaten Xabier Kintanak: “berba horiek seguruenik latinetik helduriko mailegu zaharrak direla irakatsi zigutela”. 10 hitz erabilita, Xabierrek nahi du teoria bat bertan behera utzi?  Izan ere, teoria bat pikutara bidaltzeko argudio sendoak eta ondo eraikinak behar dira eta hemen, Xabier, ez diguzu horrelakorik inondik inora eskaintzen. Gainera, guzti hori horrelako tonu paternalista erabiliz egiten duzu, hori sinisten dugunok hezkuntza zaharkituaren ondorioa baitginen.

Saia gaitezen asmatzen Xabierren 10 hitzeko esaldiaren atzetik egon daitekeen edukia. Bere lana izan behar zen hori, gauzak ondo frogatzea, baina saia gaitezen.

Lehendabizi, ikus dezagun, atx edo aitz erroez osatutako euskarazko hitz guzti hauek latinez zelan esaten ziren: aitzur: ligo, bidentis; aizkora: ax, securis; aizto: ferro, culter, novacula; azpil: bin, fossa, lacus; azkona: auge. Hemen jaso ez ditudan sinonimo gehiago egon daitezke, nahiz eta interneteko 3 hiztegi erabili dudan. Horregatik, eskertuko nieke Xabierri eta irakurleei osatzea, egon daitezkeelako. Nik antzekotasun bakarra topatu dut: ax, baina aizkorarekin baino, gaztelerazko hacharekin du antza gehiago.

Hemen kontu garrantzitsua ikusten da, latinez ez dago jarraikortasunik mozteko diren tresnen artean, hau da, ematen du hitz bakoitzak ez duela zerikusirik besteekin, bakoitzak jatorri desberdina duela. Euskaraz ordea, etimologiaren arabera, haitzez egindakoak dira denak eta, hitz guztiak, leku beretik sortutakoak direla dirudi.

Egileak: Joxemiel Barandiaran eta Arturo Kanpion izan ziren mozteko tresna guzti horien erroa aitz eta atx erroak izan daitezkeela esan zutenak. Testu hau Xabi Larraberena da.

Irudia: “Euskal Herriko Kirolak” webgunea

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 7.0/10 (1 vote cast)
• Ostirala, Ekaina 27th, 2014

Ama-Atan, Xabier Renteriak gai garrantzitsu honi buruz informazioa biltzen hasi du. Bertan, bi hipotesien alde dauden argudio guztiak jasotzen saiatzen ari da:

- Baskonikoa, hau da, aitz/atx erroa Euskal Herrikoa da

- Endogenoa: indoeuroparretik datorkigu.

Zerrenda hau jaso du:

a) Ebakitzeko tresnak
aiz-kor o ‘hacha’;
aiz-tur o ‘tijeras’;
aitz-zur o ‘azada (de roca ‘aitz’ y madera ‘zur’)';
aiz-to o ‘cuchillo’;
zulak-aitz o ‘cincel (zulatu – agujear, zulakaitz, ‘piedra que agujerea’)';
op-aitz-ur o ‘azuela;
aietz o ‘machete’…

b) Hauekin zerikusia eduki dezaketen hitzak
gur-aiz-ak o ‘tijeras’;
az-kona o ‘flecha’;
az-pila o ‘bandeja…

c) Bestelako harreman mota eduki dezaketenak
Zu-haitz o ‘árbol (¿zur+haitz o ‘roca de madera’?);
Azpian o ‘debajo (aitz-pean?…

d) Harridura adierazpenak, lotuta egon litezkeenak.
atx! mina adierazteko ((¿provocado por instrumentos de piedra o roca?);
aiz! como exclamación de ¡agarra a ese ganado¡ (¿a la piedra?)

e) Toponimia
Atxarte, Atxuri, Atxarte, Aizkorri, Lemoatx, Udalatx/Udalaitz, Untzilatx, Akaitz, Allaitz, Atxuri…

f) Paleolito garaiko kultura biltzaile-ehizazaleen bestelako hitzak
Su(k)arria o ‘piedra de fuego’ (pedernal o sílex para hacer fuego);
Artua o ‘lo recogido’ (mijo)…

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
Atala: Aitz-atx  | Etiketak: , ,  |  6 iruzkin
• Asteartea, Abuztua 23rd, 2011

Xabi Larrabek  “hatxa” gaztelerazko hitz adela dio. Nire ustean antzinan sortu eta iraun egin du.

Latina ez da inoiz hitz egin Espainian. Erroman ere ez omen zen hitz egiten. Idazkari batzuek bakarrik idatzi omen zuten latinez.

Saiatu ulertzen: Nolatan alda liteke hainbeste, hitz egin eta idatzi egiten den hizkuntza bat? Latinetik gaztelera irten, alegia. Ezinezkoa da.

Eta begira nola esaten den “aizkora” gure inguruko zenbait hizkuntzatan:

- Portugesez: mACHAdo.

- Gazteleraz, antzekoa: mACHete

- Ingelesez: AX, AXE . Opatxurra (“azuela” gazteleraz): ADZ, ADZE.

- Italianoz: ASCIA

- Alemanez: AXT

Bestetik, toponimian ACHER, ACHERITO, JACETAn daude, JACAtik gertu eta “IFACH” AITZA, Gibraltarrekoa ere ba omen zen. Begira non ipACHA. ASPE herri eta mendiak topa eta begira non dauden.

Egilea: Egindako iruzkina

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Astelehena, Abuztua 01st, 2011

Azalpena: … Horrela, ustekabean, euskara Europako hizkuntzetarik urtetsuena bihurtu zitzaigun, eta dauzkan sustrai sakonak harri-aroraino heltzen ziren, aitzur, aizkora, aizto, aiztur bezalako hitzek erakusten omen zutenez, guztiak, antza, haitz erro zaharretik sortuak, antzinako gizakiek, gauza jakina denez, hasierako lanabesak harriekin egiten zituzten eta. Era horretako azalpenak behin eta berriro errepikatu dira gaur arte, eta euskaldunon belaunaldi askori geure mintzaira, historiaurre eta nortasunaz harro egoteko arrazoiak eskaini dizkigute.

Zoritxarrez, geroago, bai bertoko eta bai atzerriko beste hizkuntzalari batzuek ere, berba horiek segurenik latinetik helduriko mailegu zaharrak zirela irakatsi ziguten.

Egilea: Xabier Kintana

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)