Aukeratutako atala ◊ Koldo Mitxelena ◊

• Astelehena, Otsaila 25th, 2013

Aurreko post batean MÂȘ Pilar Alonsoren eta Roslyn M. Franken txostenak aipatu genituen, Joseba Lakarraren aintzineuskeraren teoria hankaz jartzen hasi direlao.

Ondoren, Maria Pilarren txostenaren zenbait puntu laburtuko ditugu:

a) Hitzen jatorrizko egiturak Mitxelena eta Lakarraren arabera. Mitxelenaren iritziz, euskeraren hasierako hitzek  egitura desberdinak izango zituzten: bisilabak, monosilabak, trisilabak. Joseba Lakarraren iritziz egitura bakarra zegoen: kontsonantea-bokala-kontsonantea. Ondorioz, bestelako egiturak dituzten hitzek (ama, ata, oso…. ) ez dira euskeraren egitura kanonikoak.

Puntu hau garrantzitsua da, Joseba Lakarrak une oro bere burua Mitxelenearen jarraitzaile gisa aurkezten badu ere, puntu askotan bide erabat desberdinetatik doa.

b) Zipf-Mandelbrot Legea. Lege honen arabera, hizkuntza batean hitz batek gero eta egitura desberdinagoa eduki (beste hitzekiko) gero eta gehiago errepikatzen da testu batean. Pilarrek lege hau nola sortu zen eta denboran zehar nola joan den garatzen azaldu du bere txostenean. Ondoren, lege hori Lakarrak egindako egiturei aplikatu die eta Lakarrarentzat jatorrizko euskal hitzak ez direnak, lege honen arabera, izango lirateke sarrien errepikatzen diren berbak direlako, eta beraz, jatorrizko eusakl hitzak ere.

c) Ondorioak. Maria Pilarrentzat Mitxelenak proposatutako hasierako egitura anitzak (bisilabak, monosilabak, trisilabak) askoz egokiagoa da Lakarrak proposatutako egitura bakarra (K-B-K monosibalikoa) baino.

b) Ley de Zipf-Mandelbrot. ” Y, por poner un ejemplo mĂĄs cercano, nos estamos refiriendo al mismo tipo de curva hiperbĂłlica quese dibuja si, en lugar de empeñarnos en eliminar las excepciones a la norma de la categorĂ­a de fĂłsiles del estudio de la muestra de 2004-2005 por no significativas, consideramos que sus aportaciones son esenciales y las incorporamos de pleno derecho al estudio de las raĂ­ces lexicales del PV (protovasco).

Es este cambio el que permite poner en evidencia que si en lugar de empeñarse en excluir de la categorĂ­a de fĂłsiles de la tabla “a” todas las raĂ­ces documentadas que no responden a lo que Lakarra denomina forma canĂłnica, la combinaciĂłn monosilĂĄbica CVC, incluimos en el anĂĄlisis las “excepciones” tal y como aparecen en los datos correspondientes a la categorĂ­a de fĂłsiles que aparecen en esta tabla, dicha Ley sĂ­ se cumple; evidenciando estadĂ­sticamente que independientemente de cual sea la forma o modelo mĂĄs frecuente, el que mĂĄs aporta al conjunto del lĂ©xico, todas los modelos y todas las aportaciones son necesarias para mantener el desequilibrio (de probabilidades o frecuencias) que los sistemas de comunicaciĂłn organizados necesitan para poder transmitir la informaciĂłn con Ă©xito.

Todo ello mucho es mas acorde pues con la diversidad que proporciona el polimorfismo de Mitxelena que con la uniformidad que introduce la forma Ășnica deLakarra. Y aunque para explicar el motivo de nuestra objeciĂłn resultarĂ­a secundario que los datos delestado del trabajo en 2004-2005 siguieran esta ley o no, el que la cumplan otorga un valor e interĂ©s extra a la muestra de origen; ademĂĄs, nos ha evitado utilizar ejemplos artificiales creados “ad hoc”, ahorrĂĄndonos muchas explicaciones.

En esta ocasiĂłn, no encontramos tampoco mejor ejemplo para ilustrar por donde irĂ­a una propuestade reconstrucciĂłn del vocabulario basada en la diversidad que partir de los datos de Lakarra que acabamos de utilizar. Pero esta vez en lugar de ordenar los modelos radicales segĂșn el mayor o menor nĂșmero de raĂ­ces lexicales diferentes que aportan al PV, tendrĂ­amos que ordenar estas diferentes raĂ­ces o palabras segĂșn el nĂșmero de veces que los hablantes las utilizan; algo asĂ­ como s ihiciĂ©ramos un diccionario en el que las palabras no estuviesen ordenadas por orden alfabĂ©tico sino por la frecuencia con la que son usadas; tarea que, evidentemente, si estamos hablando de un estado de lengua del que no quedan vestigios es imposible.

Pero sabiendo como sabemos que en estos casos casos la ley de Zipf-Mandelbrot funciona no sería tan complicado hacer una primera aproximación: unas pocas palabras (las de composición fonética mås sencilla por ser las mås cortaso debido a alguna otras característica de su composición), que podrían ser perfectamente las que responden al modelo radical CVC, serían las que mås se repetirían y muchas (mås largas o måsdificultosas), las que corresponderían al resto de los modelos (y en la misma proporción ), menos; siguiendo la tendencia a mantener alrededor de un valor constante

c) Conclusiones. Un estado de lengua en el que, como pretende Lakarra, todas las raices-palabras-formas del lĂ©xico tuviesen una sola forma, la que Ă©l llama canĂłnica, serĂ­a, y no seremos nosotros los que digamos“imposible”, un estado improbable para un sistema de comunicaciĂłn. A no ser que, como hemos mencionado en la introducciĂłn, Lakarra se refiera a un estado en el que el sistema de la lengua no estaba todavĂ­a organizado y tendrĂ­a mĂĄs en comĂșn con el relinchar de los caballos, los gritos de los monos u otros animales que comunican emociones o pulsiones en base a imĂĄgenes mentales todavĂ­a sin discretizar.
VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Igandea, Urria 14th, 2012

Egunotan Koldo Mitxelenaren heriotzaren 25. urteurrena denez, atzera begira egiteko une aproposa da. Egunkarietan euskeraren historian izan zuen zeregina aipatu izan da eta behean  egunkarietan jasotako pasarteren bat ekarri dugu.

Mitxelenak Gasteizen Euskal Filologia abian jarri zuen eta Euskaltzaindia euskera batuaren bidetik zuzendu zuen, zatiketa handiak egon baziren ere, gutxi ez dena. Deia egunkarian, euskera batuari buruz berak egindako adierazpen hauek ditugu:

En 1964, ilustres personajes de la cultura vasca como Txillardegi, Julen Madariaga o Piarres Lafitte tomaron parte en las reuniones de Baiona, donde se establecieron las bases para un futuro comĂșn del euskera. Sin embargo, explica Haritschelhar, fue en 1968, en el Congreso de Arantzazu en el que Ă©l mismo estuvo presente, cuando Mitxelena aceptĂł dichos criterios. Tal y como el lingĂŒista renteriano afirmĂł en aquel entonces “los guipuzcoanos estĂĄbamos en el centro, y el problema era ir hacia Oriente y Occidente; la inclinaciĂłn del guipuzcoano es la de Oriente y coincidĂ­a con la adoptada en las reuniones de Baiona. Simplemente la aceptĂ©“.

Adierazpen hauetan argi ikusten da Txillardegi, Julen Madariaga edo Piarres Lafittek izan zuten garrantzia euskera batuaren sorreran, batez ere Txillardegi. Baionan egindako lana batua  sortzeko ezinbesteko hazia izan zen eta han adostutako gehiena euskera batura pasatu zen zuzen-zuzenean.

Hala ere Mitxelenaren ekarpena funtsezkoa izan zen eta bere onespenarekin aurrera joan ahal izan zen gure hizkuntza batzeko proiektua, mendebaldeko euskerak borroka horretan beste euskalkiek baino gehiago galdu zuela argi eta garbi egonda.

Arabako Iruñako grafitoek, lehenengo aldiz, Mitxelenaren Euskal Fonetika Historikoaren lanean jasotakoa proban jarri dute. Esan beharra dago Mitxelenaren lan teorikoak proba nahiko ondo gainditu duela, gauza gutxi batzuetan izan ezik, artikuluan adibidez. Koldoren iritziz, euskeran artikulua gauza berantiarra da, ondoko erromantzeetatik hartutakoa orain 1.000 urte inguru. Arabako Iruñako grafitoetan ordea bestelakoa ikusten da eta oso zaharra dela antzeman daiteke.

Adibidez, Mitxelenarekin batera euskera batuaren  “aita” ere izan zen Txillardegik  “grafitoak benetakoak dituk” adierazi zuela gogoratu beharra dago.

Penagarria izan da Mitxelenaren heriotzaren urteurren honetan, bere teoria eguneratu eta freskatu beharrean, bere Katedraren III. Biltzarrean Iruña Okan ezer agertuko izan ez balitz bezala jardutea.

Koldo, bestelako dizipuluak merezi zenituen!

Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra (Berrian)

Deia

Irudia: Euskaltzaindia

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Larunbata, Abuztua 22nd, 2015

Aste honetan, bere jaiotzaren mendeurrena bete da eta zenbait artikulu irakurtzeko aukera izan dugu:

Berria Elixabete Perez Gaztelu

Mitxelenak igeltsero, arotz, hargin… lana ere egin zuen «etxea» eraikitzen: adreiluak, zurajea, lehengaiak euskal testu zaharretan (linguistika diakronikoaren laguntzaz) bilatu zituen. Mitxelenak utzi dizkigun lanak (gisa guztietakoak hartuta, zazpiehun baino gehiago) egitasmo zabal honetan kokatzekoak dira. Euskara noranahiko «gainerakoen mailakoak» oinarriak behar ditu, eta horretarako euskararen historiaren berri sakona izatea nahitaezkoa da. Hementxe datza iritzi-usteen gainean, datuen balioaren aldarrikapena.

Koldo Mitxelenak ugari idatzi du euskararen historiaz: gramatika historikoaz (bigarren kartzelalditik atera eta hurrengo urtean (1949) argitaratu zuen lehen artikulua Notas de gramĂĄtica histĂłrica vasca da), etimologiaz, lexikoaz… Eta buruen-buruenik, FonĂ©tica HistĂłrica Vasca doktore-tesia gauzatu zuen, Euskal Filologiaren oinarria, Euskal Filologiako oraingo (betiko?) ikasleen eskuliburu ezinutzizkoa.

Deskripziotik gorantz eginez, gertakari linguistikoen teorizazioa ere egin zuen eta Filologia eta Linguistikako ereduak eta teoriak euskarara erakarri zituen —Teoriari egin zizkion ekarriak (Lenguas y protolenguas!), teoria «berrien» dibulgatzaile izatea (Linguistika berriaren berri onak, 1968koa!) inolaz ere baztertu gabe—. Lehen aldiz gertatu da historian pertsona berak beragan batzea teori(ar)en eta aztergaiaren, euskararen, ezaupide sakona. Koldo Mitxelena da Euskal Filologia-Hizkuntzalaritzetako lehen zientifikoa. Egun ere ezinezkoa da euskararen gramatikan (zentzu zabalean) eta batez ere historian aurrera egitea Koldo Mitxelenaren bibliografiara jo gabe.

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Igandea, Martxoa 23rd, 2014

Akitaniaren toponimia garrantzitsua da euskeraren ikerketan. Horri buruz Achille Luchaireren lanak aipatu genituen aurreko post baten.

Mitxelenak ere lan handia egin zuen alor  honetan, De onomåstica aquitana liburuan jasotakoa.

Luis Michelena

Zaragoza : Instituto de Estudios Pirenaicos, 1954
409-458 or. ; 24 cm
Ondokoaren separata: Pirineos. Año 10, n. 33-34 (1954)

Onomastika-Frantzia-Akitania

Instituto de Estudios Pirenaicos (Jaka)

*  BO-6296 AT. Egilearen eskaintza autografoa
*  JB-2104
IZK.: 302

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Osteguna, Ekaina 21st, 2012

Urrian 25 urte beteko dira Koldo Mitxelena joan zitzaigunetik. Hori dela eta Gasteizko Euskal Filologian III. Biltzarra antolatu dute.

Iturria (Filoblogia): “Aurtengo urriaren 11n Koldo Mitxelenaren heriotzaren 25. urteurrena betetzen da. Data garrantzitsu hori gogoratzeko Koldo Mitxelena Katedrak bere III. Biltzarra antolatu du.

Biltzarra 2012ko urriaren 8-11 bitartean izango da, EHUko Letren Fakultatean.

Bestalde, biltzarrean komunikazio bat aurkeztu nahi duenak ekainaren 15a baino lehen bidali beharko du haren laburpena ricardo[puntu]gomez[a bildua]ehu[puntu]es helbidera.

Informazio gehiago: Filoblogia

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)