• Larunbata, Martxoa 16th, 2013

Kapanagak “Euskera erro eta gara” liburua 1978an argitaratu zuenean, hau da, orain dela 35 urte,  “Teoria berri ausarta bat euskeraren izateari buruz” izeneko elkarrizketa hau egin zioten:

Euskerari buruzko liburu berri bat agertu berri dugu. Gure hizkuntzaren erraiak aztertzea gaitzat duen liburua. “Euskera Erro eta Gara” dugu liburuaren izena eta Bittor Kapanaga egilerena.

Liburu honek badu bitxitasunik nonaitik begiratuz ere: alde batetik euskal filologiari buruz euskeraz egin izan dan lehenena izango dala uste dugu. Orainarte arlo honetako lanak, beste hizkuntzetan egin izan dira. Beste alde batetik, agertzen duen edo gutxienez bideratzen duen teoria (euskeraren erro eta garatzeari buruzkoa) ausarta, ustekabean bitxia eta aski zientifikoa dala dirudi. Liburuan ez da ageri fantasiazko asmakizunik, ez eta, uste hutsetan oinarrituriko eritxirik.

Euskeraren erroetan ageri diren fonemak aztertzen eta ikertzen ditu egileak, multso bereizietan bildurik. Eta lan horretatik ondoren harrigarriak sortzen direla dirudi. Iru “protolengua” alkartuen ondoren ote dugu euskera? Lehenizkera horiek edo beroien aztarnarik ageri ote da beste hizkuntzetan? Mundu guztiko mitologien aztarna berdinak agertzeak zer esan nahi ote du?.

Galdera asko eta sakonak sorrerazten dituen liburua dugu. Aspaldi baztertuak dira, fantasian eta paradisuan oinarrituriko teoriak, nahiz eta noizik behin zerbait holako argitaratzen den. Bestalde, egungo hizkuntza ikerlanak, zientzia bidez eginak, hitzen eta ahotsen garatze eta eboluzioa estudiatzen dituzte. Baina euskerari gagozkiolarik, badirudi irteera gabeko laberinto batetan garela. Eta hain zuzen, Kapanagak dide berri bat, ustekabeko bide ausarta bat eskaintzen du. Norbaitsuen ustez bide hori, linguistika arloan iraultza baten eragile izan daiteke.

Guk, gaurkoz, egileri zenbait galdera egitea dugu xedea:

E.– Nola burutu duzu lan hori?

B.K.- Aspaldi hasi nintzan lan hau egiten. Liburuan esaten dudan bezela, Eibarren orain ogei urte baino gehiago dalarik. Zerbait aztertzen hasi nintzanekoz, euskerak bere baitan zituen gauza bitxi  batzuez ohartu nintzan eta hariari jarraiz jo nuen lan hau burutzera.

E.– Hainbeste urteren buruan, zure lana argitaratzera ausartu zara. Jakintzuen aldetik onartua izango dala uste duzu?

B.K.- Badakit jakintza arlo guztietan eskema ofizial batzu jarriak izaten dirala eta eskema horiek haustea edo beraietatik iges egitea ez dala erraza. Baina dogmarik gogorrenak ere aldiak igaroz aldatu egiten dira edo ahuldu. Beraz, hizkuntza arlo honetan ere, noizbait norbaitek bide berriak urratu behar ditu. Nahiz eta lehenengoz iñork ez onartu.

E.– Zer nolako oihartzuna izan du gaurdaino zure liburuak?

B.K.- Isiltasuna izan da orain arteko oihartzuna. Txintik ere ez du atera iñork, ez alde eta ez aurka. Beharbada, iñork ez du irakurri edo irakurri duenak ez du ulertu. Edo…

E.– Irukoiztasun teoria hori nondik atera duzu?

B.K.- Nik ez dut atera ez asmatu. Ikerlanean aurkitu egin dut. Nire lana, oharketa lana izan da eta idorokundeeri jarraitu egin diet. Irukoiztasun hori, orain arte ohartzeke bada ere, hortxe eta bizirik dugu euskeran. Eta hori ukatzeko, nahiz eta beste zenbakoiztasun bat azaltzeko lan egin beharko da. Hala ere, beste norbaitek ikerlanetarako beste arau batzu aurkituko balitu, aberasgarri litzake.

E.– Zein hizkuntzalariri jarraitu diozu zure lanean?

B.K.- Inori ere ez. Nerekautan egin dut guztia. Hasieran, adiskide batek esan zidan, obe izango nuela besteen teoriarik ez irakurtzea, nahastu baino ez nintzala egingo eta. Eta aholku hori bete betean jarraitu dut. Beraz, akatsak ere izango ditudana, argi dagoke.

E.– Eta zeuk zer ikasketa egin duzu?

B.K.- Arlo honetaz ezer ez. Egin ditudanak, teknika arloan, Eibarko E. Armerian, gauaz izan dira. Bestelakoak, badakizu, “Basarteko unibertsidadean”

E.– Funtsean, zer esan nahi duzu zure liburuan?.

B.K.- Lehen aipatu dugun fonema bereizien mundu hori hortxe dagoala. Batzuek onartu nahiz ukatu, hori hortxe dago. Nik azaldu bakarrik egin dut. Gure hizkeraren barrenetako irukoiztasuna, mitologiarekiko loturak e.a. ukaezinak ditugu. Ontzat emango diren ala ez, beste gauza bat da.

E.- Erbeste hizkeralariek honetaz arduratuko direla uste duzu?

B.K.- Nik baietz uste dut; goizago edo beranduago ikerbide berri honetaz ohartuko direla. Eta izkuntza zaharren arteko aidetasuna aztertzeko eta billatzeko baliagarri izango zaiela.

E.– Barandiaranen eritxiz, milla batzu urtetan euskera hemen izan dugu; Mitxelenak ere berdin uste du,baina honek dionez, euskerak aldi horretan, sekulako eboluzioa izan bide du. Zer diozu zuk honetaz?

B.K.- Eboluzio bat izango zuena, bistan dago. Baina badaiteke, batzuek uste baino ttikiagoa izatea aldaketa hori. Hitz forma batzuen garatzeak eta aldaketak, aspaldikoak dira eta halaxe ditugu gaur ere; eta beste forma batzuek gaurdaino duten antxinatasuna, lekuko ona dugu. Nire ustez, hizkera guztiak ez dira abiada berdinez aldatzen; Eta honetan, hizkera bakotzaren estrukturak zerikusi haundia duela uste dut. Bai eta daitekentzat dut, gaurko gure euskera, antxinetako hizkeren lekuko bat izatea, eta ez zenbaitek uste duen bezela, hizkera “isla” bat.

E.- Badirudi zure liburuko eritxien atzetik, filosofia berri bat edo nabari dela. Honetaz, liburu hau, zer dugu zure eritxien hastapena ala behinbetiko lana?

B.K.- Bueno, egiz, liburu honetan azaldu dudana, ditudan eritxiren zati bat da. Badut beste bi egiteko gaia, adorerik izaten badut behintzat. Beste batetan ari naiz orain.

E.– Noizko aterako duzu?

B.K.- Lehenengo honek harrera ona izango balu, urrena udarako aterako nuke. Baina bestela, ez dakit …

E.– Laguntzarik izan duzu, euskerari buruzko ikerlan hau egiteko? Edo argitaratzeko?

B.K.- Ez adizkide jator batzuek eman didaten bultzada eta adorerik kanpo ezer ez

E.– Eta bukatzeko: Gaur Euskalerria, herrialde industrializatu bat dugu, eta euskera zenbaiten ustez, baserri hizkuntza bat dugu. Zer etorkizun nabari diozu? Eta zer diozu “euskera batua” delakoari buruz?

B.K.- Gauza hauetaz, zer esan asko legoke. Alde batetik hizkera bat aldi batetan baserri kulturan erabilia izateak, ez du esan nahi, berez hizkera traketsa edo eragaitza denik, beste izkerak ere baserri kulturan erabiliak izan dira. Hemen gertatu dena zera izan da; Teknika iraultza egin izan den garaian, euskera mendartetara baztertua izan dela, baina hau arazo politikoa da eta ez besterik.

Ganera emengo arazorik latzena, zera da, inguruetako herrien hizkuntzak, latinkiak direla eta gurea arras ezberdina dela eta zapalkeria baten azpian bizi dena. Gure arazorik larriena (jakintsuena ere) zera da: Euskeraren estrukturak ondo ezagutu eta beren arauz erabiltzeko gai izatea. Hau lortuko bagenu, gaurko bizikerari lotzea eta gaurkotzea, lan erraza genuke. Egunen batetan ohartuko gara,lehenago ere izan dituela kultura loratze aldiak euskerak. Hau bere estrukturak erakuzten du.

Euskera batua delakoari buruz, nire eritxia hauxe da: beharrezkoa dugula, komunikabide eta kultura arloetan euskera batu erdirakoi eta zentzuz taitutako bat, zenbait forma edo erabilkera gaizki artuak balira, zuzendu egin beharko dira bidean ibiliz. Ez baitda ezer betirako egiten denik eta arlo honetan gutxiago. Hala ere, euskalkiek, beren genio sakonez bizirik irauneraztera jokatu behar litzake.

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
Sarrera honen iruzkinak jarrai ditzakezu ondorengo rss jarioaren bitartez: RSS 2.0
You can leave a response, or trackback from your own site.
Iruzkina gehitu