Aukeratutako etiketa ◊ Sorrera ◊

• Larunbata, Apirila 10th, 2021

Josuk Berrian Eneko Zuloagari esandakoari erantzun dio. Naberanen ustez bizkaieraren jatorria Erdi Aroan baino orain dela lau mila urte inguru gertatu ahal izan zen. Hori esateko, besteak beste, iberierazko idazkunak kontuan hartu ditu.

Euskalkien gorabeherak

Euskerari buruzko edozein ikerketa diakroniko (denboran zeharreko) oinarritzeko, Paleolitiko Koben esparrua izan behar da kontutan. Hau da, Dordoinatik hasi eta Asturiaraino hedatzen den eremua.

Kultura eremu horri ‚Äúfranco-cant√°brico‚ÄĚ edo ‚Äúatl√°ntico‚ÄĚ deitzen diote gure kolonizatzaileek, ‚Äúeuskalduna‚ÄĚ ez ahomentatzearren. Hemen Koben Kultura deituko diot, eta eremu horretan egiten zen euskerari Akitaniako euskera (auskitera). Bai Dordoinan, euskeraren sehaska edo disko-gogorra izan zen lurraldean, baita mendebaldean ere (Kantabria eta Asturian) aspaldi galdu zen euskera, euskal toponimia ugari geratzen den arren, batez ere Dordoinan.

Baina goazen harira.

Euskalkien lehen sorrera, duela lau mila urte.

Duela lau mila urte inguru, euskal esparru ipar-kontinentalean,‚ÄĚ Halliade Kultura‚ÄĚ sortu zen, nekazaritza landetan. Pirinioaz hegoaldean, berriz, ‚ÄúKoben Kultura‚ÄĚ zen nagusi. Kultur eragin bi horiexen arabera sortu ziren, nire ustez, euskalkiak. Ez naiz Dialektologian aditua, baina bai dakidala aski gure hizkuntzaren historiaz eta euskeraren beraren memoriaz.

Halliade kultura, izatez, Bretaina eta Portugaleko trikuharrietan ugari aurkitu den calla√Įs bitxi berdearen izenetik dator. Kultura berri hau indartzean Megalitoen garai hartan, aldaketa handiak sumatzen dira: gorpuak erraustu eta harrespiletan (kutxen barruan) lurperatzen hasi ziren, zeramikazko kanpai-formako ontzietan. Halliade kultura hura Goi Garona, Landak, Gers eta Goi nahiz Behe Pirinioetara hedatu zen. Beraz, euskal herri kontinentala hartu zuen bete-betean. Menhir antropomorfoek (batipat Goi Anderearen irudiarekin) ¬†ezaugarritzen dute garai hori.

Aldiz, Penintsulako euskal herrietan (Aragoe, Nafarroa hegoa, Errioxa, Araba eta Bizkaia mendebaldean), Koba Kulturak dauka eragin nabarmena. Azken hau Kultura iberiar tipikoa da (kultura almeriarra ere deitzen zaio), eta behin betiko marka utziko du Katalunian eta Kantabrian batez ere; hortxe da Vidiago gaineko Pe√Īa Atuna Asturiasen, ‚ÄúAtearen erlijioa‚ÄĚ delakoaren monumentu ikusgarriena. Eta Ebro aldetik nahiz Kantabriatik datorren Koba Kulturaren eragin hori sumatuko da mendebaldeko euskalkian, batik bat bizkaieran; eta aldi berean, lapurteran, ipar aldeko Koba Kultura nagusitzen da, baita. Honek esplikatuko luke muturreko euskalkiok, batetik bizkaierak eta bestetik lapurterak duten zenbait antzekotasun.

Horrek guztiak ez du esan nahi honako hau izan zela euskalki-bereizketaren kausa bakarra; hasierako kausa izateak ez baitu baztertzen gero gertatuko diren beste zergati batzuk.

Geroztiko gorabeherak

Dena den, euskalkiek bertsuak diraute oraindik Erdi Aroan. Halaxe dager ‚ÄúAmorantearen poema‚ÄĚ hunkigarrian, O√Īatiko Artxiboetan aurkitu berri den lehen euskal poeman (1.510): euskalkiekiko gaur egun baino euskera hurbilagoan idatzita dago.

Zeintzuk dira gaur egun euskalkien arteko berezitasunak?

Iparraldeko euskalkiek H-hasperendua eta TZ/TS ongi bereizteaz gain, arkaismo baliotsuak mantendu dituzte.

Gipuzkerak ere ongi gorde du Z/S bereizpena, bizkaierak galdu duena gehienbat. Bestalde, ez da ahaztu behar bizkaiera gaur egungo Gipuzkoa lurraldean barna hedatzen dela ekialdeko kostaldean, batez ere Koben eremu inguruetan, hain zuzen.

Gipuzkerak, morfologian, galera batzuk nozitu ditu hizkuntza aniztasunaren alorrean: anaia/neba eta arreba ez bereiztea; eta berton/bertan ez bereiztea dira nire ustez larrienak.

Bizkaierari dagokionez, jatorrizko aditz-jokoa ezeze, DAU adizki-forma sakrifikatu du batuaren aldarean. Eta bere hiztegiko berezitasun mordoxka galtzear dago, gaizki ulertutako ‚Äúeuskera batu‚ÄĚ baten izenean. Adibidez berri/barri auzian, jatorrizkoa barri da, ebai-harri, ‚Äúebakitzeko harria‚ÄĚ, iberieraz ageri denez: ebar¬īi kame (piszina barria).

Noski, bizkaiera ez da, erdiguneko euskalki-enborretik endakaturiko adar bat, apirilaren 2ko Berrian irakurri dudanez (barka txarto ulertu badot), EHUko dialektologiko-diakroniko-ikertzaile Eneko Zuloagari egin dion elkarrizketan. Bizkaierari buruzko ahapaldi horrek ez da dauka inongo oinarririk zientzian

Dena dela, honek guztiak ez du esan nahi Euskera Batuaren kontra gaudenik, ezta gutxiagorik ere. Euskera batuaren alde lehen lerroan jardun genuen AEKan, hura ezinbestekoa zelako gure hizkuntza nazionala erakitzeko, gainerako hizkuntza normalizatu guztiak bezalaxe

Bukatzeko, bizkaiera ez da erdiguneko euskalki-enborretik endakaturiko adar bat, apirilaren 2ko Berrian irakurri dudanez harridura osoz (barka txarto ulertu badut), EHUko dialektologiko-diakroniko-ikertzaile Eneko Zuloagari egin dion elkarrizketan. Bizkaierari buruzko ahapaldi horrek ez da dauka inongo oinarririk zientzian.

Nik uste Euskaltzaindiari dagokiola halako hizkuntza-auzien ortodoxia zaintzea; duela gutxi egin duten bezala (beranduxe izan bada ere) euskal lurralde mendebaldarron ‚Äúeuskalduntze berantiarraren‚ÄĚ kontuarekin. Hala aldarrikatu du Alberto Santanak: hemengo jendea ‚Äúzeltak‚ÄĚ izan ginela, eta ekialdeko euskaldunek inbaditu gintuztela duela gutxi. Halakorik! Eta inongo oinarri zientifikorik ez duen gezur nabarmen hori, ETB-nobela bilakatu da urte luzez! Hau da, gure hedabide publiko batek emititu du, iritzi-kontrasterik onartu gabe, egun batean bai eta bestean ere bai, etengabe. Gero euskaldungoaren ‚Äúeuskerarekiko pasibotasunaz‚Ä̬† berba egingo dute.

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Osteguna, Maiatza 14th, 2020

Josuren artikulu interesgarri honetan hainbat kontu aipatu ditu:
- Euskeraz agian izan dituen sorrera faseak orain dela 120.000 urte orain arte
- Garai bakoitzak zein erro sortu dituen
- Munduan hitz egiten diren 12 hizkuntza

Euskal hizkuntzak bost garapen nagusi izan ditu:
1) Lehen euskera deritzodana
2) Paleolitoko euskera (bisilabikoa: auskitera deritzodana)
3) Neolitoko euskera (hiru silaba soilez osatua)
4) Euskera modernoa (Neolitotik honanzkoa)
5) Euskera garaikidea (Erdi Aroaz ostekoa).

Hizkuntzalari¬† akademikoek neolitotik honanzkoa baino ez dute ezagutzen, eta hor barruan hainbat bereizketa egiten (‚Äúeuskera arkaikoa‚ÄĚ eta abar), betiere duela 2000 urte Akitaniako hilarrietan aurkitutakoa lehentzat hartuz. Beraz, baliteke ‚Äúarkaikoa‚ÄĚ deritzotena Erdi Arokoa izatea, zeren ez baitute egin euskera idatziaz lehenagoko Hiztegi Etimologikoa. Eta ezin egin ere inolako Hiztegi Etimologikorik, euskera idatziaren lehenagoko erroak ezagutu gabe.

Lehen euskera deritzodana giza espeziea ahots-onomatopeia monosilaboen bidez hitz egiten hasi zenekoa da, duela -100.000 urte gutxienez. Data hori -120.000 urtera arte ere atzera daiteke. Neandertalaren hizkera dugu, beraz, ‚Äúhomo sapiens sapiens‚ÄĚ deritzoten kroma√Īona gurera iritsi baino (-45.000) ¬†lehenagokoa, milaka urte lehenagokoa . Nola jakin daiteke hori? Erro horien memoria euskerak gorde duelako eta gaur egun ere erro berberak darabiltzagulako. Erro horiexei buruz jardungo dut segidan.

Argi utzi behar da, lehenik eta behin, ¬†euskera hizkuntza-habia jakin bateko hizkera dela, hots, Europa Mendebaldeko eremu eko-biologikoaren emaitza. Beste hamabi hizkuntza-habia ¬†eko-biologiko ere izan dira munduan: hizkuntza paleo-artikoa (arioak), euskeraren auzokoa berau. Horri buruz Jon Nikolas bilbotarraren ikerketa daukagu. Horrez gain, Afrikan lau hizkuntza-habia (Boswana, Eki Afrika, Sahara Berdea gehi Atlas inguruko amazighen);¬† Asian hiru: Sino-tibetera, Dene-Siberiakoa, gehi Indiakoa, gehi Ozeaniako papua herri indigenen hizkuntzak; Kaukaso inguruetako kaukasieren hizkuntza-habia; eta semitena. Amerikakoak berriak dira: batzuk, Bering itsasarte jelatutik Amerika mendebaldera iritsi ziren asiar jatorriko hizkuntza: ¬†maia, azteka, ketxua, aymara, maputxe; eta besteak Islandiako glaziar barrenetik Amerika iparraldera iritsi ziren solutre aldiko (-16.000 ing.) euskaldunen jatorrikoak: Kanada eta Ipar Amerikako ekialdean barna, egungo Virginia¬† Estaturaino ziren (Appalache mendilerroraino): athabaskoa Kanadan eta nabajo-apatxea AEBetan, R√ľlhen eta hainbat hizkuntzalari ospetsuk diotenez. Orduko hizkuntza auskitera zen, paleolitoko Koben denborakoa. Bisilabikoa.

Baina zelakoa zen lehen euskera?  Onomatopeia-hitz monosilabikoa?  Jakina, ahots gutxikoa, baina zeinu, keinu, doinuera, intonazio eta esku-mugimendu ugariren bidezko laguntzarekin. Hitz gutxi, baina lengoaia aberatsa, esan ohi denez. Oraingo hizkeraren alderantzia: hitz asko baina adierazkortasun (lengoaia) gutxi.

Zeintzuk ziren gure lehen arbasoen hots-hitz monosilabiko horiek?

Berrogei inguru erro nahikoa zuten euren bizimodua eta ingurunea ulertzeko eta aditzera emateko:

IZ erroa, bizia eta argia; hortik sortuko dira paleolitoan izan, izen..
ZI: ura, ibaia eta zitua (elikagaia); hortik sortuko dira bizi, zitu…
GI: giza haragia, hots, gorputz-organoak (gibel, giltzurrin, gihar…)
GIZ: gorputz bizia (gorphitz), GI + IZ (giza, gizaki, gizon..)

Beste kontzeptu garrantzitsu batzuk:

U:  espazioa, ingurunea, zerua; gero hortik URU sortuko da, baita URÇIA…
GU: agian U/GU kontrastez sortua
HI: NI pertsonak aurrean duen laguna (HI barik ez naiz NI; Hi barik ez naiz kontziente NI)
SU: Aethelman antropologoaren iritziz, sua kontrolatu zuen lehen gizakiak  (Heidelberg-gizakiak) ahoskatu zuen SHU, orain SU dioguna (duela -400.000 urte)
GAR (brasa)
BOR: agian sumendien ikuskizunetik atera zitzaion onomatopeia (bor-bor).
UR, ez dakit nondik sortua. Ikerle batzuen arabera, arioen paleo-artikotik.
OR: (orain zakurra, baina lehenbizi animalia oro adierazteko hotsa (orein, behor…)
ORTZ: ortzea, seguruenik OR hitzarekin zerikusia duena (Zodiakoa)
AB: jatorria, ahoa, zeinetik abu, aba, abo… hitz bisilabikoak sortuko diren euskeraz nahiz iberieraz.
EB: zeinetatik eba/ema, eman… sortuko diren (iberieraz EBAN polisemikoa: eman, erditu, eraiki). Ez da ahaztu behar euskal/iberiera hizkuntza berbera izan zela, duela -18.000 urtetik neolitora arte (-8.000)
AT: kanpora, alde hemendik, ate
DA: datzana; GU-taz kanpokoa, ingurunea
AI: punta, zorrotza, etorkizuna
IL/EL: ahula, gaixoa, eria, eltxoa, ilea…
OI: ohitura, diotena (omen, ei)
ER: ertz, erro, erru, oker…
ARR: nabarmena edo berezia den guztia adierazteko: arra (varón), trinkoa, barrabilak…
ATS: ase, atsegin, adats…
BA: (bai/bah/baa): intonazio eta keinuen arabera, positiboa, negatiboa edo zalantzakoa: baga; makur (bah-kur); baa

UK (ezezkoa). Baina 2. Fasean uku (lekua), uko (ukazioa), esku (ez-uku)… emango ditu.
BI
IHI
IO/LO
: lehena jario, bigarrena jario eza (LUR= lo-ur)
LI: lore eta landarea adierazteko: lili, liho, lizar…

HOTS, HUTS, HITS, HATZ, HATS, HOTZ, HETS (gero azken hau hesi eta etsea izango dena (iberieraz ES/SE; guantxeraz  ATXE; kaukasierez GHA, TXE, TCHIE)

HUR (hurbil)

TUR/TOR/DUR/DOR (altura: Dordoina, Durango) eta ORD (ordeka: Ordu√Īa, Ordunte‚Ķ)

Kontzeptu horiez gain, errepika-onomatopeien adierazkortasuna: dar-dar,  dir-dir, diz-diz… eta halakoak.

Orain garrantzitsuena: kontzeptu horien artean honako hauek zeuden, bigarren fasearen eraikuntzan habe nagusiak izango zirenak, Habe ez ezik turboak:

Aditzak

IN: ekintza (jin, egin, ordain, inausi…)
AN: jarduera, abia (joan, jan, edan, jorran, eman, esan, abian, bertan…)
UN/ON: egon (jagon, entzun, iraun, jardun, berton…)
EN: nondik, noren/zeren (lehen, azken, irten, eten, omen; baita, en/on metonimiarekin, nor/nehor; noiz/nehoiz/nehon). Beraz genitibo eta zirkunstantzialaren zeregina zeukana. Eta daukana, -(a)ren bihurtuta orain.

Espazio-denbora adierazteko:

UN/ON berriro ere, baina bestelako zeinu eta lengoaiaz (I suppose so): hortik une/gune espazio-denbora ia-ia gauza bera gisara iruditu zuelarik euskal pentsaerak: une/gune; aldi/alde (eta hori Einsteinen aurretik)

Jarduera-eza, eritasuna eta heriotza adierazteko:   IL, UL, EL (eri, hil, abail, ahul, kikil, ile/ule, euli…)

Fonema ezezleak, UK hitz-hotsaz gain, EZ/E: esku (ez-uku), egu (e-gu, ‚Äúgu ez garen guztia‚ÄĚ); hesi (ez-ihi, ‚Äúihitza ez dena‚ÄĚ)

HITZEN ERAIKETA MODUAK:  inguruko hots naturalak imitatuz (bor-bor), zirrarak adieraziz (shu, izu..), kontrasteak (hi/ni), hasiera batean HIZ/NIZ (azken hau ENNIZ amazigheraz)

Guzti honetatik misterio bat geratzen zait:  Zer irudi izan zuen buruan gure lehen arbasoak HIZ esan zuenean? Demagun IHI izan zuela buruan. Hala izan bazan ala ez bazan, ager dadila Derioko plazan…

Zinez, IHIak eta ihitzak sekulako garrantzia izan zuela ageri da: GARI (gara-ihi), HIGI (ihi-gi), HEGI (ihi-ge, ‚Äúihi bage‚ÄĚ), eta hitzon ehunka eratorri.

Beraz, IHI izan balu buruan, Pascalen esaera edertuko genuke benetan; Pascalek: gizakia, ihi pentsalaria

Gure arbasoek:   HIZ,  ihi biziduna

OINARRIZKO HITZEN ETIMOLOGIA HIZTEGIA

Hiztegi honetan euskera  hizkuntzaren 5 sekuentzia edo aldi bereizten dira: (laster azken bertsioa jarriko dugu Hiztegi Etimologikoen atalean)

Hiztegi honetan euskera  hizkuntzaren 5 sekuentzia edo aldi bereizten dira:

Aldia Urteak Adibidea Nola bereiztu
Lehen euskera -120.000 AB letra larri azpimarratua
Paleolitoko euskera -18.000  auskitera ABA letra larria (auskitera)
Neolitoko euskera -8.000 alaba minuskula  azpimarratua
Euskera modernoa -5.000 alabaorde minuskula hutsa
Euskera garaikidea Erdi Arotik geroztikoa alabaordeak dio minuskula hutsa

Euskera Bereizketa Azalpena
AB (lehen euskera) AB: jatorria,hasiera… zentzuorotan
ABA ab-anà aba: jatorrizkoa (a) martxan (an): leinua; sinonimia hirukoitza:

aba/enda/aria; euskera barneko Sinonimia Hirukoitz amaizageri  da

abadagune abu-en-ara-guneà abadagune: jatorrizkoaren (abu-en) aukera (ara-gune). Cf., ahora
abade aba-en-ideà abade: leinuaren (aba-en) ahaide (ide); apaiz
abaildu abu-al-il-tuàabu-al-ituà abaldu: jatorrizko energia (abu-al) ahitu (itu)
abar abu-en-adarà abar: jatorrizkoaren (abu-en) adar; barda, kima; iberierazabar=hamar
abaraska

/aberaska

abere-ila-askaà àaberil-askaàabaraska: apis aberetxoaren (abere-ila) aska;

Cf.,abeilla; abeja

abarka abar-ekai-en-garaà àabar-eki-kaàabarka: (zuhaitz) materialez eraikitako (abar-ekai-en)

azaleraedozola (gara);

Cf., zapato (*za-an-boa-to, ‚Äúbehetik gora altxatzekoa‚ÄĚ

abaro abere-en-aroà abaro: abereen (abere-en) babesgunea (aro); koro/oro/uru/aro/-gor-
abegi aba-en-eginà abegi:leinuaren (aba-en) agur egitea
abenda abu-en-ariaà abenda: jatorrizkoaren (abu-en) arraza (aria)
abendu abu-en-duià abendu: bokale (abu-en) duina (dui); urte-bukaera zoriontsua; gabonil
aberats abere-en-aseà aberats: abereen (abere-en) ugaritasuna (ase); Cf., habére (latin)
abere abu-en-beheà abere:jatorrizko leinuarekiko (abu-en) behekoa (behe)
aberri abu-en-herrià aberri: jatorrizko (abu-en) herria; sinonimoak: ABA, ENDA, ARIA
abesti abo-en-eresiàab-eresià abesti: ahoz ematen den (abo-en) eresia; abesbatza; Cf., coral
abezia abere-en-hesiaà abel-hesiaàabezia: abereen (abere-en) hesia: ukuilua, korta
abia abu-en-iraà abia: jatorriz kolekutik (abu-en) norabaitera (ira) joan; Cf., etrusk., abi
abialdi abia-an-aldià abialdi: luzerako (abia-an) bidaia (aldi); abian, martxan
abil abu-en-ilu√† abil:jatorrizkoaren (abu-en) moldegilea (ilu); ‚Äúhomo habilis‚ÄĚ:

harri-enborren tailaria;

Cf., iberiera zustalari (husguneen tailaria)

abio abia-en-oà abio: abiaren (abia-en) jopntua (o): abiapuntua
abistu/txistu abo-en-iz-tuià abistu: ahotikako (aho-en) energia (iz) bikaina (tui)
ABO abu-oà ABO: printzipioa gauzatzen den gunea: une/un/-on/-no/-o.;

Europa Mendebaldeko Akitania (Auskitania) zabaleko hizkera paleolitikoa

(bisilabikoa) duela 18.000 urte inguru eraiki zuen Solutre-aldiko jendeak,

‚Äúlehen euskeraren‚ÄĚ onomatopeia-hotsetan oinarrituta.

abizen aba-iz-enà abizen: leinu- (aba) izen; ikusizen
ABU ab-u√† ABU: jatorrizkoa, uhobia, iturburua, bokalea, mortairua…

(erro polisemikoa);

ab/abu/amu-anu; Cf., iberieraz ABU

aburu abu-an-buruà aburu: jatorrizkoa helburu (an-buru); ABURU/MUGA/ASMO,

‚Äúsinonimia hirukoitza‚ÄĚ: hiru sinonimo-mota zeharo desberdin

Gauza bera adierazteko.

abuztu abu-en-uzta-uà abuztu: berazko (abu-en) uztarikez (uzta-u); agorrila; Cf., Augusto
adar (ikusabar)
ADATS adar-aseà ADATS: ilaje oparoa (adar-ase); motots  (aseà ts)
adausi, ahausi au-en-auz-inà adausi:auhen (au-en) zolia (auz) egin; zaunka egin
adei adi-en-inà adei:arreta (adi-en) eman (in)
ADI ai-hià ADI:arreta, hi
adia adi-ah adia: adi, mesedez: ahuena, deitorea; ikus AH
adimen adi-en-menà adimen:aditzeko (adi-en) ahalmena (men)
adin adu-en-dinà adin:dagokion (adu-din) haina (din); aduaren araberakoa; Cf., hado
adina adu-en-hainaà adina: aduari dagokiona (haina); bezainbeste, bezainbat; adu = hado
aditu adi-in-tuià aditu:arreta (adi-in) egokia (tui) eman (tui/dui/duin/din);
aditz adi-en-hitzà aditz: arreta erakartzeko (adi-en) edo ekintza adierazteko hitza

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Ostirala, Abuztua 05th, 2016

Ondorengo bideo eta audioan, Xebe Diezek hizkuntzaren sorrerara joan nahi izan du eta une horretan hizkuntza nola sortu zen irudikatu.

Audioan elkarrizketa osoa dago.

Bere ustean bibrazio naturaletik sortu zen hizkuntza

https://www.youtube.com/watch?v=P0HDpfbOALM

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
Atala: Xebe Diez  | Etiketak: , , , ,  |  Iruzkina gehitu
• Ostirala, Uztaila 17th, 2015

Ondorengo artikulu honetan Aragoi nola sortu zen azalduta dator. Bertan, besteak beste, batzarre moduko egiturek ze garrantzia izan zuten nabarmendu du idazleak:

Los fueros de Sobrarbe y los orígenes del pueblo aragonés

Cuál  pudo  ser  el  contenido  de  las  auténticas  normas  legales  de Sobrarbe,  las  altomedievales  probablemente  nunca  escritas?  Podemos
conocerlo,  al  menos  en  parte,  estudiando  los  calificados  como  fueros concejiles  aragoneses,  los  de  Teruel,  Daroca.

Enumeremos sus rasgos:

1) son de creación popular, basada en la costumbre,  los  usos  populares  y  las  decisiones  de  las  asambleas concejiles actuando como poder legislativo,

2) la asamblea es, al mismo tiempo,  poder  judicial,  asunto  admitido  por  un  jurista  tan  prestigioso como  A.  García-Gallo,

3)  la  vida  política,  legislativa  y  jurídica  colectiva tiene  como  fundamento  una  economía  colectiva,  con  el  comunal, complementado con  la propiedad familiar no patriarcal

4) el pueblo en armas  es  el  basamento  de  las  libertades  populares,

5)  al  no  haber  aparato de poder no hay centros de poder, no hay ciudades, siendo un orden  de  aldeas,  rural,

6)  las  libertades  individuales  son  parte determinante  del  ordenamiento  político  y  jurídico,  de  modo  que  las asambleas,  en  tanto  que  poder  popular,  operan  de  forma  mínima  para no  coartar  la  soberanía  individual,  hecha  de  libertad  con responsabilidad,

7)  el  bienestar  material  no  es  la  meta  de  dicha formación  social  sino  los  bienes  inmateriales,  en  primer  lugar  la convivencia,  la  relación  y  el  amor  mutuo,

8)  tal  sociedad  vive amenazada  por  un  imperialismo  agresivo  y  muy  poderoso,  el  islámico andalusí,  de  manera  que  ha  de  cultivar  la  virtud  cívica  y  la  fortaleza, pues  su  existencia  misma  depende  de  una  lucha  constante,

9)  la palabra,  y  no  la  escritura,  es  lo  propio  de  esa  formación  social,  y  con ella se crea una poderosa, multifacética y rica cultura experiencial,

10) el fundamento doctrinal de dicha sociedad es el cristianismo (gure ekarpena: no el vaticanismo).

Gai honi buruz, Jon Nikolasek gogoeta hau egin du:

El artículo de Félix Rodrigo Mora y los autores que cita coinciden conmigo en que la oralidad es la fuente del derecho pirinaico. Aquí si podemos afirmar qué fue primero, porque la historia comenzó con la palabra.
Desde el propio interés en el tema puedo así confirmar mi propio juicio.El Fuero Viejo de Bizkaia es parte de la recopilación de la oralidad del Derecho Pirinaico así entendido. De los diez puntos que recoge el artículo:1),2),3),4),5);6),7),9), son el reflejo de libertades y derechos del Fuero Viejo recopilado en castellano.
Ni el 8), ni el 10) se corresponden con juicio libre de nuestros antepasados. El punto 8) es una manifestaci√≥n consecuente con el credo que impregna el punto 10). Mi criterio al respecto del “imperialismo agresivo” del islamismo andalus√≠ es, precisamente, otro. El “moro” Muza, euskaldun, y su hermano Eneko Haritza fueron quienes restauraron el Estado de los vascos en el a√Īo 824 con una orientaci√≥n de respeto a las creencias religiosas. Esta es la historia en la que estoy trabajando: “VASCONIA EMERGENTE. Entre la Cristiandad y el Islam”.
Por otra parte, en el art√≠culo sobre el Fuero de Sobrarbe, la visi√≥n que se traslada de los “bagaudes” cristianos no puede estar m√°s distorsionada; recomiendo la lectura de mi libro “El surco de Babel”.
VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Larunbata, Urtarrila 17th, 2015

Lehenengo ikastolak oroituz: Berria

Irakaslea izan zen Mari Karmen Mitxelena (Usurbil, Gipuzkoa, 1938) frankismo garaian, Donostiako ikastola klandestino batean. ¬ęNik ohe azpian gorde izan ditut haurrak, Poliziarengandik ezkutatzeko¬Ľ. Gorriak ikusi zituen: Francoren tropen jazarpena, klandestinitatea, baliabide falta… Orain, harro oroitzen da orduko bizipenekin, lanak merezi izan zuelakoan: ¬ęIkastola nire bizitza izan da¬Ľ.

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
Atala: Irakaskuntza  | Etiketak: , ,  |  Iruzkina gehitu
• Astelehena, Urria 06th, 2014

Berria egunkarian I√Īigo Astizek euskera batuaren sorrerari buruz 5 atalez osatutako azterketa idatzi du:

1. atala Hastapena Baionan 1964an: Txillardegi, Davant…

Hanka askoko mahaia. Babesa behar zuen proposamenak, ordea. Hori bazekien Txillardegik, eta babesa bilatu zuen horregatik bilkuretan. ¬ęBatzorde ‘multi-partido’ horietako bat eratu genuen¬Ľ. Biribil nahi zuen mahaia abuztuko biltzarraren aurreko biltzarretan. EAJko bi partaide: Telesforo Monzon eta Jesus Solaun. ETAko bi kide: Eneko Irigarai eta Txillardegi bera. Hiru apaiz: Roger Idiart, Piarres Andiazabal eta Jean Hiriart-Urruti. Eta Enbata-ko ordezkari bat: Davant. Baziren izen gehiago ere, baina horiek ziren ziurrak. Bere adarrekoa bakoitza, baina guztiak mahai beraren bueltan, eta guztiak norabide berean bultzaka.

2. atala Baionatik 1964 – Arantzazura 1968.

Xabier Kintana: Mitxelenaren bedeinkazioa ¬ęEuskara batuan bi apostolu egon ziren, eta ebanjelista bat. Apostolu bat prosan izan zen Txillardegi, beste apostolua poesian izan zen Aresti, eta Mitxelena izan zen ebanjelista¬Ľ. Oso eginkizun garrantzitsua aitortzen dio hizkuntzalariari Xabier Kintana euskaltzain eta Euskaltzaindiko idazkariak. ¬ęArestik eta Txillardegik gogor egin zuten batasunaren alde, eta lan oso onak idatzi zituzten, baina haietariko bat ere ez zen hizkuntzalaria, teoria aldetik ez ziren hain itzal handikoak, eta Mitxelena bezalako katedratiko bat euskara batuaren alde jarri izana ezinbestekoa izan zen. Batuari izena eta bedeinkazioa eman ziona Mitxelena izan zen¬Ľ. Baina ez zen beti 1968an bezain nabarmen agertu batasunaren alde.

3. atala: batuaren bultzatzaileak

Joxerra Etxebarria: Klasekide batek galdera egin zionean: ¬ę¬ŅC√≥mo se dice electr√≥n en euskara?¬Ľ. Etxebarria, zuri. Ematen du anekdotak garai hartako giroa erakusteko.¬ęBeharbada ez zen electr√≥n izango, baina gisako hitz teknikoren bat zen, eta ni zuri geratu nintzen. Ez nekiela esan beharrean, zera esan nion: ‘Eso no se dice‘. Eta egia zen: halakorik ez zen esaten euskaraz. Galdera hori shock bat izan zen niretzat, eta pentsatu nuen esaten ez bazen, ba, esaten hasi beharko genuela. Eta orduan ohartu nintzen analfabeto hutsa nintzela, euskara idatzia sekula ikusi gabea¬Ľ. Bere burua alfabetatzen hasi, eta besteak alfabetatzeari ekin zion gerora.

4. atala H letra dela eta egon zen leherketa:

Herria, erria ala eRia. Mundua ulertzeko era bat bultzatzen du grafia bat edo beste aukeratzen duenak. Izan ere, maiz ez dira erabat filologikoak izaten hizkuntzaren inguruko eztabaidak, eta euskara batuaren kasua ez da salbuespena. Gatazka haiek gertutik ezagutu zituen Joxe Azurmendi pentsalariarena da esaldi hau: ¬ęBatasuna ez zen proiektu politiko bat, baina kontzientzia politiko bat suposatzen zuen¬Ľ. Euskal Herri osorako kultur hizkuntza estandar bat sortzea zen helburua, baina kontsentsua ez zen erabatekoa.

Aurrez ere izan ziren talkak, baina bereziki muturtu ziren jarrerak Euskaltzaindiak euskara batuari babesa erakutsi ostean izan ziren. Hego Euskal Herrian izan zuen eztabaidak pisu nagusia, eta paradoxikoki Hego Euskal Herrian isila den hizkiak eragin zuen zalapartarik handiena: h letrak. Ikur bilakatu, eta marxismoarekin, antiklerikalismoarekin eta ETArekin ere nahasi nahi izan zuten batasunaren aurka ziren zenbait eragilek. Amildegi bilakatu zen herritik errirako aldea zenbaitentzat.

5. atala batua eta euskalkiak

Argi: euskalkiak dira euskara batuaren historiako harri koskorra. Batasun prozesuak abiada hartu zuenetik 50 urte joan diren arren, itxi gabe dago eztabaida. Aspalditik da handia hizkuntza estandarraren gaineko kontsentsua. 1978an egin zuen, Bergaran, Euskaltzaindiak hamar urte lehenago hartutako erabakien jarraipen biltzarra, eta argi ikusi zuten batasunaren arrakasta bertan bildutako hizkuntzalari eta soziologoek. Baina egun hartan zehaztu zuten egiteko gelditu zitzaiena ere. Egindako hitzarmeneko bosgarren puntuan dator esaldia: ¬ęEuskalkiak eta tokian tokiko hizkerak aztertu eta landu behar direla uste du [Euskaltzaindiak]¬Ľ. Arrazoi soziolinguistikoek bilakatu zuten euskara batuaren muina Sara, Elizondo eta Oiartzungo euskarek osatutako ardatza, eta minduta sentitu ziren horregatik erdialde horretatik urrun ziren zenbait euskaldun. Gaur egun ere, nagusiki arrazoi soziolinguistikoek zailtzen dute batuaren eta euskalkien arteko bizikidetza.

Eta batuaren eredua aski onartuta eta aski hedatuta dagoela ere, ozen jarraitzen du eztabaidak. Agian ozenago, batua aski onartuta eta aski hedatuta dagoelako. ¬ęEuskalkien buelta¬Ľ izendatu du mugimendua Igone Etxebarriak, Labayru ikastegiko kideak. Irmo, Koldo Zuazo euskaltzain urgazle eta euskalki ikerlariak ere. ¬ęEuskalkien polemika bizirik eta konpondu gabe dago¬Ľ.

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)