Aukeratutako etiketa ◊ belaur ◊

• Ostirala, Apirila 03rd, 2020

Hedabideetan zuzenean hartu da eta “koronabirusa” bataiatu dute, gurean ere. Baina nondik etor daiteke “koroa” eta “korona” berbak?

Hizkuntzalaritza ofizialak, noski, latinetik datorrela diosku. Latina, orain dela 3.000 inguru sortu zen Italiako erdigunean Tiber ibaiaren hegoaldean batzuen eritziz. Eta haiek asmatu al zuten koroa? Ala aurretik egon ziren greziarrek, egiptoarrek edo Mediterraneoko edozein kulturatan ez al zuten holakorik? Ala ez al zen euskeraz berba egiten askoz lehenagotik?

Latinez milaka testu idatzi zenez, automatikoki, haiek erabiltzen zituzten berba guzti horiek beretzat gelditu dira, grezieraz aurretik idatzi direnak izan ezik. Gauza bera arabierarekin. Baina bi hizkuntza horietan asko idazteak eta haiek hainbat berba lehenengo aldiz idatzi eta jasotzea ez litzateke hitz horien gurasotasun gisa hartu behar, batez ere, hitz familia osoaren jabe ez badira, hemen ikusiko dugun bezala.

Gazteleraz berdin gertatzen da. Haien hiztegietan “cuchillo”, “arbol”… eta hainbat berba guk baino lehen jaso zituzten baina horrek ez du esan nahi berba horiek gureak ez direnik, guk ere erabilzen ditugulako nahiz  eta horietako asko, beldurrez, ez ditugun gure hiztegietan sartu nahi izan. Kutxiloa, kutxak egiteko tresna izan zitekeen, arbola (ar –arbustoa- biribila), etab.

Ea, ikus ditzagun jaso ditugun proposamenak:

Jabi Goitia

“goi oro ena”, laburrean, “gorona”, buelta guztikoa, hau da mendi baten gailur punta (hasieran) eta gizakiaren “buru-eraztuna” (geroago). Goi argi dago, eta “oro” biribila da.

Josu Naberan

KORO kreta/minoikoa da (guztizkoa, biribila). Hitzaren bilakaera: KORO/GOR-/ORO/OSO

CORONA: koro-ona, hau da, KORO-UNEA

Jon Goitia

Nire aitxen liburuan irakurten da: CORO = KORO = Bóveda. Nik pentzaten dotena da erderaz CORONILLA antzeko berba bat dela. Elizan ere “Koroa” goialdea liteke, normalean kantatzen dutenen kokalekua.
KO = boveda + KO bardiñ, bi biar >>> KOKO (burua) doblemente abovedado, esfera,
KORO + NA >> KORONA, koroan imiñitzen dana, lo que se pone en el KORO, la del KORO

Felix Zubiaga

KORONA < KOROA  bokal arteko N galtzen denean.
KORONA <KOROENA gehieengo formatik dator. Beraz, erroa KORO> KORRO da
KORO mendi gaina, kasko biribila, antxinatik toki sakratut<at edukia: EKUR (Sumerian) KOROmendi gure artean, KORU-Ama Donosotian, KORU+ate>KURTZE/ KURTZIO<KRUZ >CORTE>GORTA bidenabar
Eratorriak GORO, GORONAETA,  GORO-mendi,
Analigiak: elizetako KORUA, KORUA egin, hacer CORRO

Joseba Mintegi

Biak ala biak euskera dira. Bai Korona eta baita koroa ere. Korona da jatorrizko forma eta Koroa da bilakatua, berritua, modernoa. Euskerak duen joera N galtzekoa da. Hori askotan ikusten dugu eguneroko hizkuntza.

Hala: Ma(ha)in>Ma(ha)i; Zartagin>Zartagi; Mamin>Mami…
Horrela ere toponimian: Lejona>Leioa; Lazkano>Lazkao; Galdakano>Galdakao

Hitz hone kasuan, nire uste apalean, lehen erroa URRU ala ORRU eta URU ala ORU da, U>O bilakaera dugu hor.

ORU “lurra” da, “lur garaia, goitua” eta zentzu irekian “guztia” ere bada, hortik gaur egungo ORO=”guztia”, “dena”, hortik ere ORU+BE>ORUBE (solar). Felixen teorizazioari jarraikiz, erro horrek gizatzeko bi aurrizki (behintzat) hartzen ditu: KA- eta BE-. Eta horrela lortzen dira KA+ORRO>KORRO eta KA+ORU>KORU eta baita BE+URRU>BURRU eta BE+URU>BURU. KORU delakoa goiko eremua litzateke, hortik elizako korua eta abar. Aldiz BURU, gizakion eta zenbait animaliaren goiko muturra dugu.

Azkenik, KORO+NA horrek goiko eremuari dagokiona adierazten digu eta horixe da KORONA, goiko eremuan dagoena. Hortik Nafarroako Aezkoan dagoen mendi goitu baten izena, non eremua euskalduna den, peto petoa, eta mendiaren izena KORONA:

Beraz, korona, gorona, koroa, goroa gure latin aurreko berbak izan daitezke, Europako ama hizkuntzarenak.

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
Atala: K  | Etiketak: , , , , ,  |  Iruzkin bat
• Igandea, Urtarrila 22nd, 2017

Jabier Goitia

Hasi gaitez nondik diote jakindunak, datorrela Erderazko “mercado”.  Jatorrizko erroa, Latinaren “merx”, mercancía da. Baña eztabai sakona dago jakindunen artean, ez dagolako argi “merx” hori latina, etruskoa edo beste “mediterraneoko” ele galduen batena den.

“Merx” etik diote datozela “mercätor, mercor, mercatum…” eta Erderaren “mercado”, baña Latin garbian, “mercado”, “fórum, emporium, nundinae-nundinarum” esaten da, oso urrun gabiltzan izenetik. Zergatik?

Gauzak horrela, gure Euskeran daukaguz “merdu” (baliogabekotu zerbait), “merezi” (eskubidez hartu oparien bat), “merke” (balio gutxiko gauza), “merkoila” (tratuetan, xuhurra den morroia), etabar, hau da, latinean bezain oparoagoa den berba familia dugu.

“Mer”, Euskeraren erro nagusi bat da eta bere esanahia, beheko lerroetan diona, nire “El ADN del Euskeratik…” ateraikoa:  “Mer” hori, “mer-itua” da, bai gizakientzat, bai abere edo piztientzat, bai gauzentzat, balio bateko hitza.

“Mer-ke” (non “ke” da atzizki ukatzeko edo kentzekoa den) “balio bagabekoa”  esan nahi du. Gaur egun  ezin dogu hori ulertu, baina aintzina, ibiltariak ginenean, lekurik leko aldatzeko uneetan, gauza asko (ezin eroan beraiekin), galduko zuten ohiko balioa eta orduan, jabeak, atarako zuten saltzeko: “Balio gutxiko gauzak”.  Aldi haretan baliozkoak gauza eroangarriak bakarrik ziren.

Mer: Merecer, ser digno. Tener mérito, valor.

Zubiaga

merka – me+erka

merkatu merka –tu

merkatari – merkatu ari

merke me-erka

arkatu,  merkatu-ren gaia ez dut bere garaian  ohartu, huna ene ikuspegia:

Etxamendi

Famili guzia dator Mercurius, Mirquirius komerzioaren jainkoaren deituratik ; eta izen hau dator merx ” saleroski : mercancia” izenetik.  Merx-ek  ez (omen) du etimologirik, Meillet 400; balizka mintzalari hunek  dio etruskera-tik letokeela….

Famili guzia dator Mercurius, Mirquirius komerzioaren jainkoaren deituratik ; eta izen hau dator merx ” saleroski : mercancia” izenetik.  Merx-ek  ez (omen) du etimologirik, Meillet 400; balizka mintzalari hunek  dio etruskera-tik letokeela….

Iritzia : doinutiz (fonetik arauez) M/L egoki ;  beraz, balizka merx , mers letorke *Werka- bezalako zerbaitetik: –  < ER-KA-TU”comparar”  , =(bi gauza) parez-par ezarri . Denaren jatorri izanik AUR-, PAR-, BUR-IRI,…. erderen  per-, por-, para-, pro(s), prae-?, prin, etabar. a. b. gr.priasthai “eros-i” , eta pernêmi “saldu”.

Naberan

merkatu: merke-azu(- ekaien trukea egiteko plaza (azu, 7.3)

merke:  behere-ike (- mota baxua, beherapena)

Michel Morvan

Merke: lat. merce(m) “mercancía”.

Agud-Tovar


VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Asteazkena, Urtarrila 18th, 2017

Lakarra

etxe «casa». Zaharrena etse izan daiteke (V etze). *hertse-tik etor liteke itxita edo hesia; batetik, “este” eta (61) “saihets” eta, bestetik,  “-e”  (atze-koa:  «atzekoa, atzeko aldea»), aurre «aurrea, aurreko aldea» eta toponimo moderno askotan: Parise, Uztaritze, etab.

Felix Zubiaga

Hitz familia: ETXE, ETZIE, ETZE. Eta ZI eta IZ

Hasiera baten “ETZIE” ESIE, ESI “seto”  eta “esi bizzia” “seto vivo” izan zan, norbere eukiak, abereak EZI (HESI) ahal izateko.- Horrela ESI elementu fisikoa gogozko EZI helburua betetzera etorri zan

Jabier Goitia: Txa (Txæ, Txa, Txe)

Gorputzaren babesa adierazten duen erroa: koba, etxea, ontzia edo zenbait arropa. Gehien erabiltzen dena etxea da baina jatorrizkoa “txæ” izan zen agian, artikulua aurretik jarrita aldarazi zutena gero.

Atziki lez, txikia edo gaztea adierazi nahi du. Bururako babesa ere bada: “txapela”, “txanoa”. Barkuetarako ere erabili izan zen:  txanel”, “txalana edo txalanta” eta “txalupa, barku hauskorra, laua eta handia esateko erabili izan direna, baita “lantxa” zerbitzu edo lanterako zena.

Nahiz eta etxea erabili gaur egun ez ditugu ahaztu behar zaharragoak diren berbak: txabola, txabiski, txamizo, txalé, txosna (txa-osna), txoza (txa-osa), etab.

Familia berekoak izan daitezkeenak: Frantsesez “che-z vous”, “cha-peau”…

Eñaut Etxamendi

ETXE : milenioetan, Neolitikoaz geroz, etxea zurez (egurrez) egin izan da ; hortako “aizkoraz joka” adigaia dago nunbait ETXE izenean gorderik; “joka ariz” edo “jokaztu izan”, eta aditzaren ideia derabilan forma gramatikalariek AORISTA deitzen dute; adibidez euskeraz “egon izana“ => EGOITZ;  eman izana==> EMAITZ, eta, ildo berean eta joka(z) egin izana => *jokza bezalako zerbait , edo tunkan-ka egin izana==> gr.TEUKSAI , forma aorista,TUNKHANÖ “tunkatu”aditzek.

Beraz hortik, beste indo-europear dialekto batean , latineran, badugu TEXÖ “xirikordatzen , eraikitzen, aterbetzen, babesten dut”, beste dialekto batean, Indietako sanskriteran, TAKSAN , errusieraz DATXA ? eta euskeraz ETXE.

Morvan

agian *etse hitzaren bilakaera.

Forma zahar gehiago: etze, esse, etse, esajaun.

Cp. khoisan etsa “casa”.

(h)ertsi “cerrado” hitzarekin lotu izan da

Txetxeniarrez: (naj) utch “veranda, antesala (cp. vasco eskaratz)”, chöö “casa, interior”, turkoeraz itch, etch, eshe “interior, guarida”. Var. itche.

Agud-Tovar


VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
Atala: E  | Etiketak: , , , , ,  |  Iruzkina gehitu
• Igandea, Urtarrila 01st, 2017

Felix Zubiagak “herexia” “eritziatik” ote datorren proposatu du, boteareak kristautasunaren kontrola hartzean beste ildo guztiak (beste “eritziak”) “herexia” bihurtzeko eta zokoratzeko:

a) Iruña-Beleiako ostraken garaia, herexien unea

Erromatarren garaia Amaren magal zaharreko kulturaren amaiera eta erromatar Inperioko aitatiar agintearen hasiera izan zan. Iruña-Beleian aurkitu den ara be horren lekuko da, uria Ama Inkoaren zaindaritza­pean eraikia izan zena eta aitatu ara oparitzen dauen morroia bera be Ama Inkoaren joputzat emoten dau burua.

“Honek eritsi barrikoak dira” –esango eben uritarrek etorkinekaitik- guk Inkoa Amatzak geunkan eta halatan adoratzen eta besteok ostera, Aita dela dinoe eta aitatzat adoratu behar dogula… Ama Inkoaren harrizko irudi ederrari burua moztu deutsoe eta ez dakigu nora eroan daben, ez eta ze Dama-edo ipiniko deuskuen ordezko… Zuek leengo eritsian jarraituko dozuela”…?

Eritsiak eritsi, eritsi ez bardinak sortu ziran Iruña-Beleian. Baina eritsi batzuk gaiztotzat emonak izan ziran, batzuk etorkinenak zirelako edo beste batzuk botere barrien aginduz ezarriak izan zirelakoz eta eritsia>eresi da orduan, grekoentzat, barriz, >herejia, h ta guzti, batzuk besteei hereje deitzeraino.

Iruña-Beleiako Valentina etxean etorkinek eskola barria antolatu eben halatan, kristinau deituriko maisuek eta han euren otoitzak egiten eutsezan Jainko kurutzatuari eta marrazkiak egiten eta idazten erakusten eutsen umeei…

b) Kanpotarren erlijino eritsiak

Kanpotarren gehiengoa erromatar gudariak ziran edo Erromak Sortzaldetik bildutako arma gizonak, euren sendikoak alde batetik, eta bestetik, misiolariak, maisu barriek lez, baserritarrei, hotz, paganoei, jakinduria barriko bidea erakusten etozenak, denak, halan be, Erromako Aginte militarraren menpeko itxura egiten ebenak.

Gudariek Mitra jainkoa adoratzen eben. Iranen sorturiko erleginoa zan hau, Hormuzen eskolatikoa. Zezenaren odola ixuri eta haren indarraz jabetze asmoa zan euren erritoetariko bat. Euren ikurretan, barriz, Hormuz eskolako hegadun eguzkiaren aroa agertzen zan. Erroman Sol invictus deitzen eutsoen ikur honeri, hotz, eguno zuntzitzen ez den eguzkia. Eguzkiak, ekaitz handien artetik eta negu gorrien erasoetatik beti goitik urteten dauelako.

c)  Eguzkiaganako jaiera Iruña-Beleian

Iruña Oka zaharrean Ekaiñez eta Oronzaroz, edo Subilaroz ospatzen ziran Eguzki jaunaganako jaiak eta jaierak. Ekaineko sutean sasiak erreteko seinuaz gaizkinak garbitzeko erritoa zan eta negu-mugan, barriz, sugatzaz edo subilaz etxeko sutea berotzen zan. Halako amainua, amaren sua (B. Kapa­naga) amak erritualki antolatzen ebalako haren garra eta beroa, “ez biztu, ez itzali”… (J. Mª Satrustegi) edo “etxeko sua etxeko autsaz eztal zazu” jakituriaz etxeko guztien onerako urtean zehar beroak iraun egian. Arte honen lekuko, ikatz arrastoak ere ba-dagerz Iruña-Beleiako aztarnategian.

Etxea bera ere santutegia zan, jainkozko su seinuak bertan irauten ebalako, hotz, suaz garbitua eta duindua zelako. Beraz, Inko Ama-Aita artekoak arremon onean bizi ebazan Iruña Okako jendeak eta halako armonian ospatzen ebezan urteko eguzki-mugak, negukoan aita surgaiez eta ama suaz arduratzen zirela.

Eguzkiaganako otoitzetan haulakoak bildu dira Gorbeiako artzainen artean: “Eguzkia ba doa bere amagana, bihar etorriko da, denbora ona bada”, edo beste hau: “Gaur poztu nauzu, eguzki, zatoz bihar ere, poztu naitean”.

Eguzkia, gainera, gizakien lagun zan eguneko bide eta ahaleginetan, hotz, bizitzan, eta gau ostean, heriotz ostean, alegia, gizaki barri berbizteko magia egina. Guzti hori ziurtatzen datoz gure hilobietako oroitarri asko, eguzkiaren irudia antzezten dutela eta harrigizon edo Iduzki Saindu deitzen direla.

d) “Gure Aita”, kristinauen otoitza

Kristinauek Aita Aginteko erleginotik etozen Ama Aginteko lurraldera. Kristinauek ez dabe izan fedea inkulturatzeko ardurarik gure egunotaraino, izan ere, eta ezin euki egikeen halako ardurarik Erromatarren Inperioan. Beraz, “Pater noster qui es in caelis” honela aldatzen dabe: “Gure Aita sutan sarena”… Ez dabe aldatzen Aita gurea latinaren eratara (J. Nikolasek ohartzen dauenez) euskeraren legera baino.

Zergaitik ez dabe aldatzen“zeruetan sarena”? Alde batetik, zerua Inko Amaren sinboloa, seinua edo tokia dalako, Nut formaren arketipoetan eta irudi ezagu­nean ikusten dogunez. Eserita egotea Ama jainkoari dagokio, bestalde. Ohar Isis Amaren sela. Izan ere, eseri>essere>ser dator eta bide beretik assier erromani­koetan. Aitaren ganora, barriz egon/ jagon zan eta, halatan zeruetan zagozana aldatu eben geroago baten. Kontuan hartzekoa da bestetik, Mitra-ganako jokerak, edo Sol Invictus seinuaren aitorpenak Iduski errainura, hotz, Utu>su arketipora bultzatzen zituela eta, zeruetan barik, sutan aitortzera behartzen.

Eguzkiaren errainuak, edo Ormuz eskolako eguzki hegadunak, izan be, ba dauka “eguzkia sutan” irudikatuaren antzik. Alde honetatik ikusita, Iruña-Bele­ia­ko euskaldunek eta etorkin maisuek sormen ederreko erkideak izan zirela emoten dau eta, eztalakoan, euren jakinduria ahal bestean zaindu ebela.

e)  Herexia ala jakituria?

Euskaldunek, logika onean, bere hizkuntzako eta hizkuntzaren jakituria jarraitzen dabe, Gure Aita sutan serana onartuz, euren gogoko Gure Ama zeruetan serana formara ezin ebelako aldatu, eta gaitzerdiko herexia onartzea erabagi eben halabeharrez.

Halan ere, helduko da eguna eta jadanik ateetan dago, “Ama gurea zeruetan sarena…” formula esateko aldia etorriko dena, inork inori hereje deitu edo “hable usted cristiano” ohar egin barik, fedezko eskaria egin ahal izateko, bada Ama Agintea itzulerako bidean da.

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Astelehena, Abuztua 01st, 2016

Zubiaga: be+ota

Naberan: behe-soin > soin adarra

Etxamendi : ainitz hizkuntzetan zantzu  eta era berdinsuko hitzak badira, abest. bâzâu(s) , arm. bazuk , gr. pêkhus <<*bbâghu, skr. bhâhu ; latinak grezieratik brac(c)hium , bainan gr. brakhiôn-ek “beso” baino lehenik diona da “soin aldea” (Chtr.193) “partie humérale du bras par opposition à l’avant-bras pêkhus”.

Beraz bi balizkori buruz jo daiteke : 1°-BESO letorke cast. brazo bezalako batetik , /R/ galdurik  ???  2°-osatuzko hitza litaike  BI “2”+ SOIN “espalda”, beraz “dual” bat , begi, belarri, behatz, belhain bezala ???

Morvan: baliteke kaukasieratik etortzea: mecu, bico (c = ts) “id.”, arapaho bees “id.”?

Goitia: Guztiok dakigun bezala, gizakiok eta tximinoak daukaguz aurreko (edo goiko) goi adarrak, aurrez aurre jar daitezkeen adar indartsuak. “bez”,  eta erderazko “reves”, bat dira, Latinezko “reversus” ere, Euskeraren “bez”-etik (reversible) dator. “o”, moduko atzizkiarekin,” bez o”, zera nahi du esan, ” lo que se enfrenta”, besoaren artikulazioak elkarri aurre egin eta tresna eragingarriak besoei esker arbola bateri oratu ahal diogulako.

Agud-Tobar

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Osteguna, Uztaila 28th, 2016

Naberan: behe-lau-une> hankaren beheko laugunea

Etxamendi: BELAUN-A << be- (dual=2) + *el- “bihur :vuelta” + une- “gune : sitio” + -a . Jakina, balizka aurreratzen dugu irakurketa hau, bainan ohar oin edo hatz (pie, pierna) gorputzki adigaia ikusia dela  plegatzen  den zer bat bezala (zango, zanka “cojo”, xainku ….)

Erantzukidetza balizkoak : gr.gônia “izkina, bihurgunea” eta gr.gonu “belaun”, Chtr.,244, “ un rapport [de gônia] avec gonu est universellement  admis, avec addition du suffixe -ia (éventuellement -ios) ; lat.genu , hitt. genu ; skr. jânu ; pehlvi zânùk ….

BE-LAUNA azter ote daiteke ere -launa irakurriz skr. jânu edo zânuk bezalako zerbaiten era senide bezala ??

Felix Zubiaga: BELAUN< BE+LAUKI+UNE

Lakarra: belauriko < *belaur- <belaun

Morvan: Ipar kaukasierarekin lotuta: *bel- “forma biribila”. Cp. belar “aurrez”. Cf. buriatoeratik ere agian: belhen “cuartilla”.
Jabier Goitia:  “bela, bera, bla” erro izenlagun zahar bat da, biguntasunaren beste mota bat adierazteko: “débil, flojo…” Hortik, “kañaberak”, baita ere erderazko “blusa” (“bl usa”, edo “maizean lasai, aise”), eta “bela une”, “la parte débil”.

Agud-Tobar


VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Ostirala, Uztaila 15th, 2016

Zubiaga: atz-+amar

Naberan: hatz-harrapa; hatz-hamar  > hamar hatzetariko bat

Etxamendi : ATZAMAR , HATZTAPAR : osatuzko hitza , HATZ “anka , miembro” + -PAR aditz fosil baten unkhua “barrastu, urratu” , cf. larraztu , zarraztu , tarrastu; lapar, gapar...HATZTAPAR-ek “ hatz zarrastari “ lioke

Jabier Goitia: Jatorrizko erroa, unkúa, “atz”, Erderazko “vástago, eje, muñón…”. Hortik, “be atz” (oinetako atza), “atz amar” (eskuetako atz guztiak, gaur egun gaizki erabilita, atz bakoitza bezala) eta “atzapar”, “conjunto de dedos, dedos extendidos…”, dator “atz” eta “parr” ez eraikita, nun “parr” da aditz eta izenlaguna, zabaltzearen ideia jartzen duena.

Ikusi nire ADNan erro bi honen gain zer dio:

Atz, Az: Dedo, elemento prensil, vástago. Posible acepción (después perdida) de eje, elemento de simetría.

Interviene en numerosas acepciones relacionadas con la sujeción, fijación o atenazado, con los masajes y las caricias; así, una de las formas de gusto, placer físico, es “atzegin”, literalmente, acariciar o sobar, tocar con los dedos. “Asir”, prender,  coger con los dedos, es una voz castellana que procede de “atz”. También derivan de esta raíz algunos verbos castellanos como el “acicalar”, en referencia a acciones de higiene, masaje o belleza, aplicados con los dedos y que se hacen derivar del Latín “assêdeare” (recolocar) y del Árabe “sâqal” (bruñir)… Es posible la coincidencia con el “axis” latino para denominar al eje de los carros o de los astros.

Parr, Barr. Risa. Extenderse algo. Expandirse.

La “parra” de la vid, que es su forma extendida sobre un enrejado (lata) de madera, copiando su tendencia a cubrir la maleza circundante, es un quebradero de cabeza para los etimologistas que la encuentran en los cuatro romances ibéricos y con un cierto aire en el Italiano y Latín (pergolata, pérgula), no es mas que eso, un desparrame de los pámpanos sobre cualquier estructura. Otra versión campesina que entenderán bien quienes hayan conocido la trilla de cereal, es la “parva”, ese monton de grano y pajillas que cuantas veces lo apiles se vuelve a extender… eso el “parr-ba”, extendido en el suelo, en contraste con la parra, que lo hace por el entramado de maderos cruzados.

Joseba Lakarra: Atzamar: ezin da **hatz-hamar izan Mogelek eta bestek nahi izan duen bezala bat eta bi zenbakiaz ateratikoak izenaren aitzin baitoaz (cf. hamarratz). Bada aldaera interesgarria, atzarpar, *hartz-zapa-tik atera litekeena –r- lehen kodatik bigarreneraa igaroaz, aterri, dollor, nigar eta enparauetan legez. Hatzamar herri etimologia bide da, deiadar bezala, Mitxelenak dei + h + adar azaldu arren FHVn; kasu OEH-n “turuta” esanahi “etimologikoaren” kronologia hain berantiarrari eta hedadura faltari.

Agud-Tobar (Azkue…)

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Larunbata, Ekaina 11th, 2016

Hitz honi buruz hona hemen proposamen etimologikoak (Jabi Goitiak ere berea bidali digu):

Naberan: kara-koro-tz: aurpegian koro antzekoa

Zubiaga: ko-+okotz.: Hociko (gaz)

Jabier Gotia: Erderazko “Cogote” berbaren jatorria.

Gorputzaren ale edo zatien izenak gure inguruko hizkuntzetan aberatsak badira, kokotearenak, marka guztiak hautsi egiten dabez.

Germaniar hizkuntzetan, dozena erdi mota hartzen badu (“agterkop, haken, hnakki, nakken, nape, nek…”),  eslaboetan gehiago (“chie, kark, karak, potjllak, satrivok, til, tilot…” Indietako hizkuntza Bedikoetan, antzerantz (“jahr, oda, clab…”), baltikoetan ere, nahiko ezbardiñak (“parkausis, sprandas…”), latiñan deitutakoetan ere izen ugari: “Chafa, caluga, cervix, clatell, nuca, nuque…”. Grezierak ere ez digu ezer esaten: “afgienas”. Garbitan, Maltesak bakarrik, bere “koz” hitzak ekartzen digu zeozer…

Gure hizkuntzalariak galduta daude Latiñezko “cervix” eta Griegoen “afgienas”, urrun daudelako, baina ez eduki dudarik, ez dabe ikerketarik Euskerean egingo; hara hemen zein dan “egi ofiziala”:

Zer diosku hiztegiak?… Ezer ez; Korominasek bakarrik aitatzen du, antzinako “koka” (burua) izan litzakela iturria. Oraingo beste batzuk, gauza bera edo iñusenteagoa eskaintzen digu, hau da, “kok” onomatopeiatik, koskorroi bat ematen daneko hotsa.

Gure abazarrak ez ziren hain tentelak; izen danak daukate zentzu sakona eta (gehienetan) bakuna. Itsua izan behar da edonor, Euskerazko izena jakinik (“kokota”), horrelako jokoetan sartzeko.  Gure “kokota” nondik?

Nire ustez, “kok” eta “kota”ren batuketatik.  “Kok” erro zahar eta argi bat da, kasu honetan, muga, ertzea esangurarekin (ikusi nire ADN tik atariko esaldian, “llegar a término”).  “Kota”, hala ere, bere ingurutik gailendu, nabarmentzen den edozein gauza fisiko (sobresalir, resaltar, cabeza) bat da.

“Kokota” orduan da, gorputz ertzearen lotura… buruarekin. Ezinezkoa da deskripzio hobea.

Kok: Quebrar, romper, llegar a término.

Kot (Kot, Got.): Masa rocosa emergente, batolito. Ente o cuerpo robusto, de proporciones equilibradas. Como verbo, indica la propiedad de contraerse, apelmazarse, unirse.

Kotorro”  (de “kot” y “orr”, agudo, elevado) es un cabezo emergente y conspicuo. En la costa vasca, un “arkote”, (de “ar”, masa pétrea y “kote” emergente) es una masa rocosa de formas regulares (no agudas) y que generalmente no aflora en la bajamar, resultando peligrosa para la navegación. Es posible que uno de los nombres del algodón (“kot-oi”) que ha cuajado en los del tipo “koton”, “cotton”, “qoton”, muy diferentes de los de forma “baum”, “bomull”… y de los “bambak”, “bamba”, sea el vasco, con la significación de “apto para hilar”, para unirse uns fibras con otras.

Agud-Tovar:

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Asteazkena, Martxoa 09th, 2016

Etxamendi: MASAIL/MATEL/MATRAIL erek latinez maxilla <<<mâla zaharragotikoa  itzultzen dute. Bainan mâla aztertu gaberik dugu (Meillet 379. orr.” aucune étymologie sûre”) Badugu euskeraz KAKA-

MARLO ez dio zuzenean “escarabajo” (Azk.I,461), bainan hitzez-hitz KAKA-JALE , fr. “bousier” (entomologia), beraz, badago aditz fozildua *MAR-/MAS- “JAN” diona ; cf. MASON txakurrentzako ogi, MASOIN oilo-ahatentzako artozko bazka saltsa. Atzizki -LO (cf.okil-lo, toki-lo burraso…)= ekile .I.-e.-ar hizkuntzetan era -lo da maizenik, euskeraz -le maizenik, (< lehi<*Wol- “nahi, desear”).

Beraz, lat. mâla-k(/a/ luzearekin) gure MARLO lioke gure ustez ; eta MASAIL/ lat. maxilla-k gauza bera. Jatean ekile den gorpuzkia. Cf. gr.genus “matraila”, irl.z. giun, gin “ahoa” [jan ?], tokh. A sanwe-m bikoizlea “bi matelak”, avest. zânu-  … gure JAN -en forma ta esagurarekin ikustekorik nahiko badela iduri luke.

ikus azkenean gr.hertsatu eran gnathos “mâchoire : mandibula”

Naberan: mami-sail: mami gunea edo gune mamitsua

Zubiaga:

Ma-+ATELA > MATEL

MATEL > MASEL > MASAIL /  matela> matsela> masela > masaila,

matelera> matarla> matxera> matraila

masaila> mejilla

Jabier Goitia. Hemen lau erroei buruz jakin egin beharko genukena:

a) Mat, Mato:  porra, kolpatzeko gauza gogorra. Tresna asko dago eta lanbidearen arabera izen bat edo beste bat hartzen du:  “mataputz, matrailo, mazo, macana…”, hoietako batzuk animaliak edo arrainak hiltzeko. Gaztelerazko “matar” latinezko “mattare”tik datorrela diotenean euskera kontuan hartu ez dutelako da, gurea zaharragoa izan daitekeelako.

b) Matt (Matt. Matx): Aditz modura, kolpatzea, zapaltzea. Izen bezala, “pilon” mailua. Lehenengo makinak agian kupre meak apurtzeko erabiltzen ziren mailuak ziren eta horrela “makhana”tik etorri ez izana, baizik eta matx-iña, hau da, kupre mea (okain) txikitzeko eta ikatz eta funditzeko beste osagaiekin nahasteko labean oka-erre (okre) lortzeko, margotzeko.

c) Maz ( Maz, Mazi) Zapaldutako edo prentsatutako produktua. Meditearraneoko “garum” antzeko ore bat izendatzeko erabilitako hitza, arraltzuekin, arrain gezen erraiekin eta gatzunarekin. Oro har, edozein ore edo mortero.

d) Mazel: Mazel, Masail. Ia 10 hitz daude masaila izendatzeko (Masail, Matail, Matal, Matarla, Matel, Matrail, Mazel…). guzti horiek zerikusia dute “mat”, “matt” eta “maz” erroekin. Denek gorputz atal honen funtzionamenduarekin zerikusia dute: zapaldu, orea egin, “el” edo “eil” atzizkiekin “dra”, “tra” (irentsia). Latinezko “maxilla”tik datorrela diote baina italieraz “guancia”, portugeseraz (bochecha”), errumanieraz (obraz), grezieraz (gnathos)…

Agud-Tovar

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
• Astelehena, Otsaila 29th, 2016

Etxamendi: ILE, ULE, HARI, BILO

Euskerazko  erroa: UR- UL-”itzUL, vuelta

Indoeuroparrerazko erroa: *Wol- , Wel- ”torno,vuelta”

Euskerazko erak senide dira bainan  doinutiz itxuraz ber-ezak, eta huna zergatik: artile “vellon” / harigile “tejedor” / bilhuts “en cueros” / skrt urni-wabhi = armi-maho = “telaraña” / lakaina “vellonn” //greziera:  lakhnê < *wlaks-nâ < i.-e. wolk-sn-à “vellon,pelo,pelusilla”, etabar …

Ile, bilo, ule deitu zera biURdikatzen delakoz da *Wol-, UR-  erroa: cf.ZI-R-UR-I , ZILO/ZULO, GUR-KUL (MAKUR/MAKOL/MAKULL-U), KON-KOR, HUR-KUL, KO-KOR-I-KA > gr. kopros “excremento, estiércol” < >skr. sàkort genitibo sak-nah [ZIKIN-A] , lit.sikti “cacâre” ….

Beraz , gure ustez, “erro” edo “hitzazi” ber eta bakar baten avatar-ak ditugu Wol-,(H)UR-, KUR-, KUL-, KOL-, KOR,- GOR-, KIL -(kikildu), BIL-……esagura  orokorra duena “bigur, ingur- : encorvar”. Mintzalarizaleen arabera, “erro” horrek emanik balitaizke 800 -en bat hitz , euskerazkoak zenbatu gabe !!

Felix Zubiaga: <IlU/ele a.

Josu Naberan: ihi-ide; irun-ei > – ihi antzekoa; haril antzekoa

Agud-Tovar:

VN:F [1.8.8_1072]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)